خودآگاهی؛ شروع شناخت خود

خودآگاهی یعنی کودک کم‌کم خودش را بهتر بشناسد؛ بداند چه چیزهایی را دوست دارد، چه چیزهایی برایش سخت است، در چه زمینه‌هایی توانمند است، چه احساساتی را تجربه می‌کند و چه ویژگی‌هایی او را از دیگران متفاوت می‌کند.

این شناخت فقط درباره نقاط قوت نیست. بخشی از خودآگاهی این است که کودک بتواند هم توانایی‌هایش را ببیند و هم بخش‌هایی را که هنوز نیاز به تمرین و رشد دارند. همین شناخت کمک می‌کند تصویر واقعی‌تر و متعادل‌تری از خودش داشته باشد.

وقتی کودک خودش را بهتر می‌شناسد، راحت‌تر می‌تواند درباره احساساتش حرف بزند، نیازهایش را تشخیص بدهد و در موقعیت‌های مختلف انتخاب آگاهانه‌تری داشته باشد. خودآگاهی همچنین کمک می‌کند کودک ارزش خودش را فقط با مقایسه با دیگران نسنجد و بفهمد هر آدمی ویژگی‌ها، علایق و توانمندی‌های مخصوص خودش را دارد. این نگاه با محتوای خودآگاهی که روی شناخت احساسات، علایق، توانمندی‌ها و تفاوت‌های فردی تأکید دارد، هم‌راستاست. Untitled 6

چرا خودآگاهی مهم است؟

خیلی از مهارت‌های دیگر از همین‌جا شروع می‌شوند.

کودکی که احساساتش را بهتر می‌شناسد، راحت‌تر می‌تواند آن‌ها را بیان و مدیریت کند. کودکی که علایق و توانایی‌هایش را می‌شناسد، انتخاب‌های روشن‌تری دارد. کودکی که می‌داند چه چیزهایی برایش سخت‌تر است، می‌تواند راحت‌تر کمک بخواهد و برای بهتر شدن تلاش کند.

در واقع، خودآگاهی کمک می‌کند کودک به این شناخت برسد که «من چه کسی هستم، چه چیزهایی برایم مهم است و در چه چیزهایی نیاز به رشد دارم.»

خودآگاهی چطور در کودک شکل می‌گیرد؟
این مهارت یک‌باره شکل نمی‌گیرد. کودک در تجربه‌های مختلف، کم‌کم اطلاعات بیشتری درباره خودش پیدا می‌کند.

وقتی می‌گوید «این بازی را دوست دارم»، «از این موقعیت می‌ترسم»، «این کار برایم سخت است» یا «فکر می‌کنم توی این کار خوبم»، در واقع دارد خودش را بهتر می‌شناسد.

هرچه کودک فرصت بیشتری برای فکر کردن درباره احساسات، علایق، توانایی‌ها و تجربه‌های خودش داشته باشد، شناخت دقیق‌تری از خودش پیدا می‌کند.

نقش والدین چیست؟

یکی از کارهایی که می‌تواند به رشد خودآگاهی کمک کند این است که به کودک فرصت بدهیم درباره خودش حرف بزند.

مثلاً می‌توانیم بپرسیم:

«کدوم قسمت این کار رو بیشتر دوست داشتی؟»
«فکر می‌کنی چه چیزی برات سخت بود؟»
«الان چه حسی داری؟»
«فکر می‌کنی این بار چه کاری رو خوب انجام دادی؟»

نکته مهم دیگر این است که تا جای ممکن کودک را با یک ویژگی ثابت تعریف نکنیم.

مثلاً به‌جای اینکه بگوییم «تو خجالتی هستی»، می‌توانیم بگوییم «دیدم توی جمع جدید اول کمی زمان لازم داشتی تا راحت‌تر بشی.»

یا به‌جای «تو همیشه عجولی»، بگوییم «این بار خیلی سریع تصمیم گرفتی.»

این نوع جمله‌ها کمک می‌کنند کودک خودش را با یک برچسب ثابت نشناسد و بفهمد رفتارها می‌توانند در موقعیت‌های مختلف تغییر کنند.

خودآگاهی و پذیرش تفاوت‌ها
بخشی از خودآگاهی این است که کودک بفهمد آدم‌ها شبیه هم نیستند.

یکی ممکن است در نقاشی توانمندتر باشد، یکی در ورزش، یکی زودتر با دیگران ارتباط بگیرد و یکی برای آشنا شدن با آدم‌های جدید به زمان بیشتری نیاز داشته باشد.

وقتی کودک این تفاوت‌ها را می‌شناسد، راحت‌تر می‌تواند خودش را بپذیرد و کمتر خودش را با دیگران مقایسه کند.

هدف این نیست که کودک فکر کند در همه چیز عالی است. هدف این است که بتواند خودش را همان‌طور که هست، با توانایی‌ها و بخش‌هایی که هنوز نیاز به رشد دارند، بهتر بشناسد.